Meditatie: van Aandachtig zijn tot Zelfrealisatie

Al 2500 jaar doen Boeddhisten oefeningen om de geest weg te voeren van destructieve emoties en hen in een gelukkiger toestand met meer mededogen te brengen. Nu er zo veel nieuwe aanwijzingen zijn voor de plasticiteit van de hersenen, kijken westerse neurologen met hernieuwde belangstelling naar zulke oefeningen. Kan de menselijke geest echt door meditatie worden veranderd? Richard Davidson en zijn collega's aan de universiteit van Wisconsin-Madison hebben de hersenactiviteit van Tibetaanse monniken bestudeerd, zowel in meditatieve als in niet-meditatieve toestand. Eerder al had het team van Davidson aangetoond dat mensen die geneigd zijn negatieve gevoelens te koesteren bepaalde aanhoudende activiteitspatronen in delen van de rechter prefrontale cortex gemeen hebben. Bij mensen met een positievere instelling trad deze activiteit op in de linker prefrontale cortex. Toen Davidson hetzelfde experiment uitvoerde bij een oudere Tibetaanse lama met veel meditatie-ervaring, bleek de basislijn van zijn hersenactiviteit zich veel verder naar links te bevinden dan die van alle eerdere testpersonen. Je zou kunnen zeggen dat hij aantoonbaar een van de gelukkigste mensen op aarde was.
Davidson onderzocht onlangs de activiteit in de prefrontale cortex bij enkele vrijwilligers van een bedrijf in Wisconsin. Een groep vrijwilligers volgde vervolgens acht weken lang meditatietraining, terwijl een controlegroep deze cursus niet volgde. Uit het onderzoek bleek dat bij de mensen die hadden gemediteerd, de hersenactiviteit zich duidelijk had verplaatst naar de 'gelukkigere' linker prefrontale cortex. "Je hoeft heus geen Boeddhist te worden" zegt de Dalai Lama, die het werk van westerse onderzoekers zoals Davidson aandachtig volgt. " Iedereen heeft het in zich om een vreedzaam, betekenisvol leven te leiden".
Uit de National Geografic van maart 2005.

- Volkskrantartikel van 15 november 2008 –

Door Mark Mieras

Meditatie is in. En niet alleen bij mensen met een hang naar oosterse mystiek. Meditatie is hard op weg uit te groeien tot een algemeen medicijn tegen informatiestress en versnippering. Veel ziekenhuizen experimenteren al met meditatie voor patiënten. De vakbonden Abvakabo FNV en CNV onderzoeken sinds de zomer het effect van meditatie op werknemers. Honderden werknemers bij verschillende bedrijven mediteren dagelijks 20 minuten. Als het een succes is, overwegen de bonden om met bedrijven te onderhandelen om meditatie op tenemen in de secundaire arbeidsvoorwaarden.

Zweverig gedoe? Allerminst! Hersenonderzoekers hebben zich de afgelopen jaren op meditatie gestort. De resultaten zijn helder. Meditatie is uitstekende hersentraining. Sluit je ogen. Vestig je aandacht op de ademhaling of een mantra. Eenvoudiger kan de opdracht nauwelijks zijn. Toch is het de basis voor vipassana en T(D)M, twee bekende meditatievormen. Het fixatiepunt waarop je je aandacht richt doet er eigenlijk niet toe. Het gaat erom dat je de aandacht gericht houdt. Dat valt niet mee. Een paar minuten mediteren is genoeg om te ontdekken hoe rusteloos de hersenen zijn. De oren pikken allerlei geluiden op, een ongeordende stroom associaties passeert, en voor je het weet is je aandacht meegelokt en denk je aan heel andere dingen. De kunst van het mediteren is je aandacht in de gaten te houden, en zodra ze met associaties wegglipt weer soepel terug te brengen naar haar fixatiepunt. Bij meditatie voor gevorderden leer je om ook het fixatiepunt los te laten en de aandacht als het ware vrij te laten zweven. Meditatie is eigenlijk innerlijke balanceerkunst. En zoals je bij circusartiesten op den duur veranderingen meet in de motorische en visuele centra van de hersenen, zo meet je bij boeddhistische monniken veranderingen in de centra die de aandacht sturen. Bijvoorbeeld in het centrum onder het voorhoofd, dat het wegglippen van de aandacht kan opmerken (Dorsolaterale Prefontale Sulcus) waarmee we de aandacht kunnen terughalen.

En oefening baart kunst. Monniken met meer dan 50 duizend uur meditatie zijn zo behendig met hun aandacht dat ze dingen kunnen die lang voor onmogelijk werden gehouden. Ze kunnen hun hersenactiviteit verschuiven van de rechter naar de linkerfrontaalkwab. Dat is prettig wat links zijn de hersenen over het algemeen vrolijker en optimistischer gestemd dan rechts. En ze kunnen hun brein in een vredige toestand brengen waarbij alleen basisactiviteit te meten is. 50 duizend uur mediteren is voor weinigen weggelegd. Maar ook met minder is een mooi resultaat te boeken. Onderzoekers van universiteiten in de Amerikaanse staat Oregon en in Dalian (China) verdeelden deze zomer 40 Chinese studenten willekeurig over twee groepen. De ene groep mediteerde een weekje, de andere kreeg standaard ontspanningsoefeningen. Na vijf dagen werden ze aan het hoofdrekenen gezet. De meditatiegroep presteerde beter, had minder stress en raakte minder snel vermoeid. In 2005 ontdekten onderzoekers van de Yale universiteit dat mensen met een gewoon leven die veertig minuten per dag mediteren, op den duur andere hersenen krijgen, met meer cellen in de centra waarmee we de aandacht sturen. Dergelijke goed getrainde aandachtscentra komen goed van pas. Ze helpen om het dagelijke bombardement van nuttige en overbodige informatie te verwerken. Sms- en e—mailberichten, piepende magnetrons, klagende gsm's, jengelende kinderen, flikkerende tv-schermen: meditatie helpt de aandacht om geen speelbal te zijn van alle prikkels. Al na drie maanden aandachtsmeditatie kunnen mensen irrelevante informatie gemakkelijker langs zich heen laten glijden, ontdekten Amerikaanse onderzoekers van de universiteit van Wisconsin-Madison vorig jaar. Hun proefpersonen hadden in drie maanden geleerd om de aandacht te verdelen. Tijdens experimenten met een computerscherm waarop letters en cijfers langsflitsten, pikten zij informatie op die mensen normaal ontgaat.

Ook emoties leiden de aandacht af. Mensen die mediteren leren daarom ook emoties los te laten, op dezelfde manier als ze gedachten en geluiden loslaten. Verassend genoeg worden dergelijke genegeerde emoties vanzelf kleiner; als zeurende kinderen die inbinden als ze geen aandacht krijgen. Onderzoekers aan de universiteit van Californië lieten proefpersonen vorig jaar foto's zien van gezichten met een sterke emotionele lading – angst, woede, blijdschap, pijn. De onderzoekers zagen het angstcentrum van de deelnemers tot rust komen zodra deze de aandacht losmaakten van de emotie op de foto. Een truc om dat te doen, is de emotie te benoemen.

Ook fysieke pijn laat zich met meditatie temperen. Ondrzoekers van de Unversiteit van Californië rekruteerden in centra voor Transcendente Meditatie in Los Angeles vierentwintig mensen met meditatie-ervaring voor een experiment. Van ieder werden twee vingers in heet water gedoopt. Het pijncentrum in hun hersenen was maar half zo actief als bij niet mediterende mensen uit een controlegroep. Nadat zij ook een half jaar twee maal daags twintig minuten hadden gemediteerd, bleek ook hun pijncentrum de helft minder actief.

Meditatie is pure hersentraining, en meer dan dat. Want wie eenmaal met zijn aandacht om ongewenste associaties en gevoelens heen kan laveren, heeft het hoofd vrij, zeggen kenners. Vrij om eindelijk eens te ervaren hoe het leven echt voelt, zonder beslommeringen en vooral zonder de onbestemde gevoelens die mensen normaal met zich meedragen. Vage gevoelens van onveiligheid ('straks gaat het mis'), eenzaamheid ('uiteindelijk sta ik er alleen voor') of bijvoorbeeld onbekwaamheid ('straks val ik door de mand'). Robert Stapolsky, bioloog en hoogleraar aan de Amerikaanse Stanford Universiteit, bedacht een woord voor de zeurende pijn van al die gevoelens die niet met de werkelijkheid van het hier en nu te maken hebben, en er dus niet toe doen. Hij noemt het adventitious suffering (toevallig verworven lijden). Dit lijden is vogens Sapolsky niet alleen zonde van het bedorven levensgeluk maar ook slecht voor de hersenen. Hij bewees dat geheugen, leervermogen en het immuunsysteem door de negatieve gevoelens beschadigd kunnen raken.

Wie mediteert, helpt het brein dus op meerdere manieren. De waslijst van bewezen voordelen is lang: efficiënter, gelukkiger en gezonder. Stuk voor stuk redenen om werknemers in werktijd te laten mediteren.

In de overtuiging dat wij onze hersenen kunnen trainen op een gelukkige staat van zijn, heeft de Dalai Lama wetenschappers uit de Verenigde staten uitgedaagd. Samen met een groep andere boeddhistische 'meditatieveteranen' is His Holiness naar de VS gevlogen om daar met behulp van de modernste scantechnieken allerlei experimenten te ondergaan.

Onder leiding van de neurowetenschapper Richard Davidson van de Universiteit van Wisconsin werd hiermee het effect van meditatie op destructieve emoties onderzocht. in vergelijking met 'gewone mensen' bleken de boeddhisten een aanzienlijk hogere hersenactiviteit te hebben aan de linker frontale voorkwab, het gebied dat met geluk, vrolijkheid en energie wordt geassocieerd. Vervolgens werden 23 Amerikaanse medewerkers onder de loep genomen. Na acht weken meditatietraining bleken zij steeds minder 'hersendrukte' te vertonen in de frontale voorkwab, het gebied dat met verdriet, angst, zorgen en depressie in verband wordt gebracht. In een ander onderzoek van Dr. Paul Ekman van het Medisch centrum in San Francisco bleken boeddhisten die veel mediteren nauwelijks fysieke reactie te vertonen bij gruwelijke tv-beelden of plotselinge geweerschoten. Die tevreden glimlach en kalme uitstraling lijkt daadwerkelijk een innerlijk leven te weerspiegelen, zo concludeerde onderzoeker Ekman: " Iets in de bewuste boeddhistische praktijk resulteert in het soort geluk dat wij allemaal nastreven."

Bron: Vision of compassion, Oxford University Press, p. 107-130

Welkom in de schouwburg
Dick Nijssen
Wanneer we als kind opgroeien, ontwikkelen we een persoonlijkheid met een eigen karakter en een aantal vaardigheden. Dat is een waardevol en noodzakelijk proces om te kunnen functioneren in het leven. Er gaat enorm veel moeite en energie zitten in de opbouw van de persoonlijkheid die jouw naam draagt. Je bent je ooit zo goed (of zo kwaad) mogelijk aan gaan passen aan de verwachtingen en eisen die je omgeving aan je stelde. Die vaak onmogelijke eisen en verwachtingen heb je, zoals dat heet, geïnternaliseerd. Je hebt ze steeds meer tot een deel van jezelf gemaakt. Als je je persoonlijkheid onderzoekt zul je merken dat die is opgebouwd uit een bonte verzameling van vaak tegengestelde subpersoonlijkheden: zo zijn er de eisende en kritische stemmen van je opvoeders die een eigen leven leiden in jou, maar ook rebellerende en saboterende subpersoonlijkheden: delen waar je trots op bent en delen die in het verborgene moeten blijven. Ze zijn ooit in het leven geroepen om je te beschermen tegen pijn, afwijzing en teleurstelling. Ieder deel heeft dan ook, vanuit zijn eigen beperkte logica gezien, het beste met je voor.

Door het gebakkelei van die verschillende delen met elkaar is er in de persoonlijkheid nooit veel rust te vinden. Als je je persoonlijkheid leert observeren, en dus niet langer meer beheerst wordt door zo’n reagerend deel, dan ga je zien dat die subpersoonlijkheden heel voorspelbaar reageren wanneer ze geactiveerd worden in stresssituaties. De voorspelbare serie reacties die je dan gaat vertonen wordt ook wel je karakter genoemd. Het woord ‘karakter’ komt trouwens van het Griekse woord ‘charaktère’ wat ingebeiteld betekent. Dat laat al zien waarom het zo moeilijk is om een karakter te veranderen. Je karakter is een kenmerkend onderdeel van je persoonlijkheid.
Als we de wijze Grieken er weer bij halen dan zie je dat persoonlijkheid komt van ‘persona’, wat masker betekent. De Grieken wisten dus al dat de persoonlijkheid, waar in onze maatschappij alles om draait, in wezen slechts een masker is. En waar dat toe leidt wordt duidelijk als we om ons heen kijken: nog nooit hebben mensen het uiterlijk zo goed gehad en zijn ze tegelijkertijd zo ongelukkig of leeg van binnen omdat ze de weg naar hun ware zelf kwijt zijn. Als je zo vergroeid bent geraakt met het masker als de meeste mensen, dan is er ook geen besef dat er een meer bevredigende manier van leven mogelijk is.

Meestal pas doordat het masker gaat knellen, of de doodsheid ervan ondragelijk wordt, komt er een punt dat we ons gaan afvragen of er nog meer mogelijk is.
Kunnen we ons van onze identificatie met ons masker bevrijden? Ja. Die bevrijding ontstaat alleen niet door aan het masker te gaan knutselen in de hoop dat het passender zal worden. Sommige therapieën zijn daarop gericht, met beperkt succes. Werkelijke bevrijding komt pas door te gaan zien dat je niet je masker, niet je persoonlijkheid bent.
Het feit dat je je gedachten, gevoelens en gedrag kunt waarnemen, laat zien dat er iets in jou is dat daaraan voorbij ligt. Je bent dus meer dan je denken en voelen nietwaar? Dit meer noemen we de Waarnemer. Die is zo stil en onopvallend aanwezig dat je aandacht vrijwel altijd eerder door gedachten en gevoelens in beslag wordt genomen dan dat hij zich bewust blijft van zijn aard als Waarnemer. Net zoals wanneer je in de bioscoop naar een spannende film kijkt en je zo gefascineerd wordt door de filmbeelden dat je je niet meer bewust bent van het witte scherm waarop de film geprojecteerd wordt. In de bioscoop is dat natuurlijk de bedoeling. Maar stel dat je zou vergeten dat het maar een film is, en je volledig geïdentificeerd raakt met de ups en downs van de hoofdrolspeler, dan heb je het zwaar te verduren. Je kunt pas echt volop van een spannende film genieten als je weet dat je veilig vanuit je stoel er naar kunt kijken. Zo is het ook met de film van je leven.
De waarnemer in jou is als het filmdoek waarop de film van je leven geprojecteerd wordt. Het is een stille Zijnstoestand waarin beelden, gedachten en gevoelens als het ware driedimensionaal verschijnen. Als je die stille zijnstoestand bewust wordt en het voedt met je aandacht, dan word je je bewust van een onderlaag van weldadige vrede in jezelf, hoe heftig de film van je leven, die daar overheen geprojecteerd wordt, soms ook is.
Door met je aandacht de Waarnemer in jezelf te verlevendigen raak je steeds meer bevrijd uit de overmatige identificatie met je persoonlijkheid.

In persoonlijke sessies met mensen maak ik dat proces soms duidelijk met het voorbeeld van de schouwburg. Stel je het volgende maar voor:
Je zit in de schouwburg. Voor je is een groot toneel gevuld met acteurs die staan voor alle delen van je persoonlijkheid. Ze voeren met zijn allen een levensecht drama op en elke acteur in dit drama doet zijn uiterste best om je mee te trekken in zijn werkelijkheid, wat in dit geval betekent dat je het toneel op wordt getrokken en gevangen raakt in de tunnelvisie van dat deel. De kunst is om in de getuigepositie te blijven, in je Zijnstoestand. Alleen van daaruit kun je het volledige drama in zijn volle glorie aanschouwen en het laten ontvouwen zonder dat jij je als getuige verliest in een deel daarvan. Dan sta je namelijk onmiddellijk op het toneel en word je een onderdeel van het drama. Zelfs door geloof te hechten aan dat subtiele moraliserende stemmetje, dat je influistert dat iets wat er daar op het toneel gebeurt niet goed is, beland je al dat je op het toneel. Leer dus te ontspannen in het comfortabele pluche van de loge waarin je je bevindt. Van hieruit heb je een vrij uitzicht op het gebeuren dáár, op het toneel, en kun je zowel genieten van het drama daar als het toeschouwer zijn hier. Je kunt jezelf zelfs als die totale schouwburg zien die ruimte biedt aan wat er ook maar op het toneel gebeurt. Schouwburgen blijken geen voorkeur te hebben voor wat er in ze wordt opgevoerd.

Zo oefen je om gedachten en gevoelens van de persoonlijkheid te zien opkomen en passeren zonder dat jij als getuige je ‘ik’-stempeltje erop drukt. Je laat de persoonlijkheid doen wat hij wil doen, je biedt hem ruimte, maar plakt er als het ware niet het stickertje op dat jij de doener ervan bent. Daarmee blijf je in je innerlijke getuigestoel zitten en ontrolt de opvoering van je persoonlijkheid zich moeiteloos voor je ogen. Dat wil niet zeggen dat het leven minder levendig wordt. Integendeel, er is een peilloos diepe Zijnsdimensie bij gekomen terwijl er in de persoonlijkheid nog steeds een afwisseling is van vreugde, boosheid, verdriet enz. Dat mag er nu gewoon allemaal zijn, in zijn volle intensiteit. Er verandert dus uiterlijk niet veel aan je manier van doen, je karakter. Alleen innerlijk heb je je ik-rechten, je copyright over het drama van je persoonlijkheid losgelaten en laat je de persoonlijkheid doen wat die doet, terwijl jij gewoon aanwezig blijft als die grenzeloze openheid van Zijn die daarvan getuige is.

Die persoonlijkheid met zijn gedachten, overtuigingen, gevoelens en handelingen noemen we ook wel het Gekende. Dat in jou wat dat waarneemt is de Kenner. Alles waarover je wat kan zeggen, wat je kan beschrijven, behoort dus tot het Gekende - de hele manifeste wereld! Het enige waar we niets over kunnen zeggen is de Kenner, die niet van deze wereld is! Die kun je alleen maar zijn. Zo gauw je er iets van probeert te beschrijven zit je weer aan de gekende kant. Deze Kenner/ Getuige/Zijn, kan eigenlijk alleen maar beschreven worden in termen van wat het niet is omdat het buiten het denken, buiten ruimte en tijd bestaat, on(be)grijpbaar voor de persoonlijkheid!

Als ik dan toch een poging doe om in woorden te beschrijven hoe ik dit Zijn beleef: dan merk ik dat tijdens dit schrijven dit Zijn, de Kenner of Getuige, sterker naar de voorgrond treedt. Deze zijnstoestand voelt aan als leeg en tegelijkertijd ook vol, vervuld van zichzelf. Ik ervaar het als een ruimtelijke openheid die er altijd is. Soms lijkt het meer op de achtergrond wanneer ik teveel geïdentificeerd raak met spelfragmenten uit de ‘big brother’productie die ‘het leven van Dick Nijssen’ heet. De stille getuige van deze al bijna een halve eeuw draaiende ‘film’ is echter altijd aanwezig. Het treedt met name op de voorgrond bij het ‘in het moment zijn’, of dat nu tijdens de stilte van de meditatie is of op hele intense momenten van een tandartsbehandeling. Het kijkt mee via mijn ogen, het luistert mee via mijn oren en in wisselende mate heb ik de ervaring dat het spreekt en handelt via mijn lichaam. Ik kan het niet lokaliseren in mijn lichaam. Het voelt alsof het ook, maar dan (voor mij) minder krachtig, om mij heen en in anderen aanwezig is.

Heb je een verlangen dit Zijn in jou te verlevendigen? Dan ben je natuurlijk van harte welkom op een TDM & Satsangweekend of Zelfrealisatie Jaargroep. Ook kunnen de volgende inspirerende boeken je ondersteunen in dit proces. Deze boeken helpen je om het inzicht in wie je werkelijk bent te vergroten. Ze zijn bijna allemaal in ons boekwinkeltje te verkrijgen!

1. De kracht van het NU - Eckhart Tolle, Uitgeverij Ankh-Hermes is een boek dat al jaren een bestseller is over de hele wereld. Heel helder en niet gebonden aan een bepaalde spirituele stroming.
2. Welkom in Satsang – 6 Zelfgerealiseerden van eigen bodem praten ieder vanuit hun eigen invalshoek over ontwaken.
3. Ik Ben – Nisargadatta Maharaj, Uitgeverij Altamira-Becht, dit is de ‘bijbel’ van de Advaita, de non-dualistische leer van Eenheid. Lees de letterlijke verslagen van Satsangbijeenkomsten waarin Nisargadatta op onovertroffen heldere manier zijn licht laat schijnen over wat werkelijkheid en illusie is. Een van de boeken met het krachtigste effect op je bewustzijn wanneer de tijd daar rijp voor is.
4. Gesprekken – Ramana Maharshi. Ramana wordt in Advaita kringen als de grootste wijze van de eerste helft van de 20ste eeuw gezien. In dit boek verwijst hij telkens weer naar het Zelfonderzoek als methode om tot verlichting te komen.
5. From Onions to Pearls – Satyam Nadeen, Uitgeverij Hay House, California. Een helder en leuk boekje over wat ontwaken in wie je bent inhoudt.
6. Pad noch bestemming – Ramesh Balsekar, Uitgeverij Altamira-Becht. Ramesh legt hierin duidelijk uit dat het ‘doenerschap’ een illusie is in de ontwaakte toestand.
7. De eenvoud van Zijn - Ken Wilber, uitgeverij Ank-Hermes. Een bloemlezing uit het werk van deze briljante geest. Verhelderend o.a. over het Zelfonderzoek van Ramana en de twee fases van het ontwaken in wie je werkelijk bent.
8. God en Eros – David Deida. Uitgeverij Altamira-Becht. Een heel verhelderend boek over de verschillen tussen man en vrouw en seksualiteit in het licht van Advaita
9. The impact of Awakening – Adyashanti, Een nog jonge Zenmeester legt uit wat ontwaken inhoudt.